محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1628
تاريخ منتظم ناصرى ( فارسى )
« خبر فوت خاقان مغفور در بيست و هشتم جمادى الآخره به تبريز رسيد اعليحضرت همايون محمّد شاه كه ولايتعهد داشتند در شب يكشنبه هفتم رجب در تبريز جلوس فرمودند و روز چهاردهم رجب از اين شهر حركت نمودند و كمل صاحب ايلچى دولت انگليس و غراف سمنوويچ وزير مختار روس نيز در ركاب اعلى بودند ، ولنزى صاحب با لشكر انبوه و توپخانه مباركه در مقدّمه روان شد و در نوزدهم ماه شعبان به دار الخلافه باهره ورود و نزول اجلال فرمودند و باغ نگارستان از قدوم همايون رشك نگارستان چين شد و در مدّت چهار ماه كل شاهزادگان اطراف طوعا كرها به خاكپاى همايون آمدند و نواب ظلّ السلطان كه در ايّام فترت بر تخت جلوس كرده بود و انباشتهها را آكنده ، و گذاشتهها را پراكنده ناچار زنان را شفيع نموده به همراهى فخر الدّوله عمّهء مكرّمه شاهنشاه و همشيرگان سركار اقدس كه عروسان او بودند در نگارستان به حضور مشرّف شد و مشمول مراحم شاهنشاهى گرديد و ميرزا ابو القاسم قايم مقام به عرض رسانيد - ارحم من رأس ماله الرجاء و سلاحه النساء - و آنچه كه به تحقيق پيوست در ظرف چهل روز حكمرانى هفتصد هزار تومان نقد سواى جنس از خزانهء عامره درآورده به بيهوده صرف شده بود - و سركار اقدس اعلى شب جمعهء دويّم رمضان المبارك نيمساعت به طلوع آفتاب مانده از دروازه قزوين به دار الخلافه مهين نزول اجلال فرمودند و بيشتر مايه تحريض ظل السلطان بر اين كار مرحوم ميرزا ابو الحسن خان وزير امور خارجه و نواب ركن الدوله بود و الّا خودشان خلاف وصيّت خاقان خلدمكان نمىكردند . » انتهى . از حوادث اينسال چنان كه ذكر شد جلوس شاهزاده على خان است كه خود را عادلشاه ناميد و بعضى از شاهزادگان و امراى دربار طوعا كرها اطاعت او نمودند و او نواب علينقى ميرزاى ركن الدوله را براى مصالحه ، و امامويردى ميرزاى ايلخانى را براى محاربه با پانزده هزار نفر پياده و سواره و توپخانه و قورخانه مأمور آذربايجان كرد - نيز شاهزاده حسينعلى ميرزاى فرمانفرماى فارس به تحريك برادران و اعيان مملكت در شيراز جلوس كرد و مىخواست حسنعلى ميرزاى شجاع السلطنه را به تسخير عراق فرستد - امّا اعليحضرت اقدس همايون محمّد شاه بعد از جلوس